Muzyka Wielkiego Postu

Tempus quadrage simae – to łacińska nazwa Wielkiego Postu, oznaczająca czas 40 dni. Okres ten trwa od Środy Popielcowej do Wielkiego Czwartku. Pierwotnie czas przygotowań do Świąt Wielkanocnych obejmował 40 godzin. Wymiar 40 dni ustalono w 325 roku na soborze w Nicei.

Czas ten ma charakter pokutny, służy wewnętrznej przemianie, wyciszeniu, nawróceniu, czynieniu dobra. Z modlitw i śpiewów usuwa się radosne Alleluja. Liturgii wielkopostnej towarzyszą pieśni o Męce Pańskiej, pieśni pasyjne. Są one starsze od kolęd. „Ich początki związane są z procesjami pokutnymi, jakie odbywały się w Rzymie w IV wieku. Były to uroczyste pochody z udziałem papieża, które kierowały się do wytypowanych kościołów, zwanych stacjami” – pisze Beata Kamińska w „Głosie z Torunia” nr 9 z 4 marca 2001 r. „Ewangelie, przedstawiające dramat cierpienia i męki Jezusa Chrystusa, są od wieków źródłem natchnienia dla artystów: poetów, malarzy, pisarzy, rzeźbiarzy. Temat Męki Pańskiej oddziaływał na mentalność i przeżycia religijne wiernych od początku chrześcijaństwa” – pisze Danuta Rybicka w „Tygodniku Salwatorskim” z 1 maja 2006 r. Pasje wg Ewangelistów stały się samodzielnymi formami muzycznymi, podejmowanymi przez najznakomitszych kompozytorów (J. S. Bach, K. Penderecki).

Pierwsze polskie pieśni o Męce Pańskiej, zwane pasyjnymi, powstały prawdopodobnie w II połowie XIII wieku, kiedy to zaczęto wprowadzać do kościoła modlitwy i śpiewy w językach ojczystych, obok łacińskiego. Dużą rolę w rozwoju pieśni pasyjnej odegrały liturgiczne utwory dramatyczne i misteria. Najwcześniej zachowane w źródłach polskich wielkopostne pieśni liturgiczne pochodzą z XV i XVI w. Są to sekwencje (Stabat Mater Dolorosa) i hymny procesyjne (Gloria laus et honor, Vexilla regis prodeunt). Niezwykle popularna do dziś sekwencja Stała Matka Boleściwa znajduje się w Kancjonale Walentego z Brzozowa (1554), zaś hymn Chwała, sława wszelka w Kancjonale Jana Seklucjana (1547). Najstarsza, zachowana do dziś, pieśń wielkopostna Krzyżu Święty, nade wszystko (16 zwrotek) jest przekładem (XVI w.) hymnu Vexilla regis prodeunt. Z XV wieku mamy pieśń Jezusa Judasz przedał, z XVI wieku pochodzi pieśń Rozmyślajmy dziś wierni krześcijanie, O duszo wszelka nabożna. W „Kancyonale katolickim” wydanym w 1887 roku przez ks. Jana Żmijkę są m.in. pieśni Ojcze Boże Wszechmogący z XVI w. (52 zwrotki) i Lament Matki Boskiej Bolesnej z XVII w. (54 zwrotki).

W średniowieczu i renesansie komponowano lamenty inspirowane Lamentacjami Jeremiasza, a także improperia na Wielki Piątek. Z XVII wieku pochodzi lament Ludu mój, ludu i pieśni Jezu Chryste, Panie miły A. Rożniatowskiego, Dobranoc, głowo święta, z XVIII wieku – Ogrodzie oliwny, Ty któryś gorzko, Płaczcie anieli, Wisi na Krzyżu, Zawitaj Ukrzyżowany, z XIX wieku - Ach, mój Jezu, jak Ty klęczysz, Jużem dość pracował, Panie Ty widzisz, W krzyżu cierpienie.

To tylko niektóre z bogatego skarbca pieśni wielkopostnych, których w tradycji kościoła jest wiele. Wspomnieć jeszcze trzeba o Godzinkach o Męce Pańskiej, Gorzkich Żalach mających swój rodowód w XVII wieku (nabożeństwo powstało w kościele Św. Krzyża w Warszawie), litaniach, adoracjach, rozważających Mękę i Śmierć Pana naszego Jezusa Chrystusa.

Pieśni wielkopostne wyrażają smutek, żal, ból, cierpienie, prośby, dziękczynienie, rzewną nutą i wzruszającą modlitwą płaczą nad męką i śmiercią Pana Jezusa, nawołują do głębokiej refleksji nad sobą, do oczyszczenia duszy dla Zmartwychwstałego Pana i całkowitego zwrócenia się ku Bogu.

Andrzej Szypuła